Au Café de la paix (10) - Ministerie van oorlog
Een tweepersoonsbed waar je met z’n vijven in kan. Kamerhoge gordijnen en een balkon. Een bad met goudkleurige handvatten. Beneden een inkom als een stationshal, art- deco overal waar je kijkt. De trap naar de verdiepingen past in een TV-show van de jaren tachtig. Je kan er zowel links als rechts in avondkledij afdalen om elkaar beneden weer te ontmoeten.
U denkt misschien dat ik ferm boven mijn stand leef, maar voor 90 Euro per nacht slaap je in het laatste ‘palace hotel’ van Vichy, genoemd naar luxe- hotelier Joseph Aletti. Je krijgt er nog een gratis ‘apéritif de bienvenue’ bovenop. En toch las ik op Booking slechte reviews: het hotel heeft geen airco, het water in het zwembad is ijskoud. Die mensen hebben zeker de oorlog nog niet meegemaakt.
Dat heeft dit hotel wel. En hoe. Het werd het oorlogsministerie tijdens het Vichy regime onder maarschalk Pétain. Aangezien Vichy een goed telefoonnetwerk had en rond de vierhonderd hotels telde - Napoleon III had het al opgewaardeerd als kuuroord - verkoos de Franse regering het stadje boven Clermont-Ferrand als zetel van de nieuwe ‘état français'. Het Vichy-regime collaboreerde en werkte actief mee aan de deportatie van Joden. Het was wachten op Macron voor een Franse president dat expliciet uitsprak. François Mitterand argumenteerde nog dat die 'état français' onder Pétain toch niet echt de Franse Republiek was.
Het interesseert me vooral hoe zulke regimes tot stand komen. Want eenmaal het spel op de wagen zit en de maatschappij in ‘goeden’ en ‘slechten’ uiteen valt, wordt het toch een pak minder interessant. In zijn boek ‘Vichy. Vérités et légendes’ schrijft historicus Claude Quétel dat er tussen 1919 en 1940 maar liefst 44 Franse regeringen waren. Politici gaven zich over aan een politique politicienne die de natie deprimeerde. De Britse journalist Alexander Werth noemde hen ‘ondernemers van de politiek’. Klinkt dat akelig bekend? En de slagzin van le maréchal Pétain, de tachtigjarige oorlogsveteraan van WOI die het Vichy-regime leidde? ‘Refaire la France’, vatte hij zijn vage visie samen. Make France great again. De waarden ‘Liberté, égalité, fraternité’ verving hij door ‘Travail, Famille, Patrie’. Hij was in 1940 zo geliefd dat de menigte hem op zondag kwam begroeten op de stoep van Hotel du Parc, zijn nieuwe woonst.
De jodenster vond geen ingang in de ‘zone non-occupée’, schrijft Quétel nog. De Fransen moesten er niet van weten. En toen hen in 1942 ter ore kwam hoe duizenden joden vijf dagen in het wielerstadion Vélodrome d’hiver werden vastgehouden, zonder eten of sanitair, om vervolgens gedeporteerd te worden, maakten de Fransen zich langzaam los van Pétains propaganda. Die bewogenheid over menselijk leed, voorbij alle vooroordelen, doet denken aan de wereldwijde verontwaardiging over de honger in Gaza of over de uitwijzing van migranten in de VS.
Quétel beschrijft hoe boeren Joden hielpen onderduiken en een Franse lerares duizenden ‘faux papiers’ van de deportatie redde. Al haalt hij ook de mythe van het ‘résistancialisme’ onderuit. Dat zowat elke Fransoos het verzet steunde, is een legende. Bij ‘la rafale’, de grootschalige razzia in de Vélodrome d’hiver in Parijs, hadden Franse gendarmes de touwtjes in handen. Wat spoorwegmaatschappij SNCF betreft, heeft Quétel maar weet van een machinist die weigerde om Joden naar de kampen te vervoeren. De andere medewerkers deden niet meer dan af en toe briefjes aan familieleden bezorgen die Joden hen vanuit de goederentrein toe stopten.
Hoewel ik in een podcast hoorde dat de Vichyssois hun voorgeschiedenis beu zijn, kan je er een wandeling maken langs de meest markante plekken van het regime. In het Hôtel de Séville aan de Boulevard de Russie werkte François Mitterand voor la Légion des combattants, een soort geheime dienst die ‘antinationalen’ opspoorde, zoals communisten en gaullisten. Na enkele maanden spitst hij zich toe op de opvang van gerepatrieerde krijgsgevangenen. Het toeristisch kantoor van Vichy noemt Mitterand een ‘vichysto-résistant’. Een van de personen die voor de Franse Staat werkten, bepaalde waarden van de maarschalk deelden, én in het verzet zaten. In 1943 richtte Mittérand een verzetsgroep op met ex- krijgsgevangenen. Hoe mensen zich toen positioneerden en waar de waarheid precies lag, is complex om op een paar dagen te doorgronden. Dat Mitterand voor zijn inzet als ambtenaar van Vichy een onderscheiding kreeg, is hem later nog voor de voeten geworpen.
Hij was niet de enige die achtervolgd werd door Vichy. Keizer Napoleon III werd er verraden door een hondje. De viervoeter van zijn minnares reageerde er net iets te enthousiast op de huisvriend van zijn bazinnetje. Dat ontging de keizerin niet. Woedend verliet ze Frankrijk en dumpte Vichy voor Schwalbach, een kuuroord in Duitsland.
Na een tocht langs volzette restaurants op zaterdag beland ik in Paris-Vichy, en eet er uitstekende ‘maigre’ of ombervis in filodeeg. Het is al de derde keer op reis dat mijn gerecht in filodeeg werd verpakt, het is misschien een ding van een influencer. Ik reken af, draai de hoek om en stoot op ‘onze’ Albert, roi-soldat. In lange jas en laarzen, zoals hij zijn soldaten in de loopgraven vervoegde tijdens WOI. Vichy heeft blijkbaar een pacte d’amitié met Spa in België.
Zondagmiddag sta ik voor het soort dilemma van mensen die alleen nog maar vrede hebben gekend: breng ik nog een paar uur aan het zwembad door, of ga ik in de opera naar een concert met werk van Gershwin. ‘Summertime’, weet u nog wel. Gebouwd in 1902, laat de opera als eerste het rood en het goud achter zich. Het behang is oker- en ivoorkleurig, het plafond is een grote art-deco fresco van bloemen, pauwen, lieren en de gezichten van grote actrices zoals Sarah Bernhardt. De Belgische architect Lucien Woog mocht de Franse Charles Le Coeur assisteren bij het ontwerp. Om redenen die ik later nog zal toelichten, ga ik toch voor het zwembad.
En hoe zit het eigenlijk met dat Café de la paix in Vichy? Het is te zeggen, over de brug in de wijk Bellerive-sur-Allier? Dicht, van 4 augustus tot 1 september. De oude menu’s staan nog in krijt op het uithangbord: lundi - saucisse lentilles, mardi - paupiette de veau, mercredi - lapin à la moutarde,… Hier eet je wat de pot schaft, en altijd aan 17 euro. Behalve op zaterdag, dan gaat de entrecôte-frites voor 18 euro over de toog.
De stamgasten vind ik terug in bar Haka, schuin tegenover Café de la paix. Een overwegend mannelijk publiek. Ik krijg moeilijk toegang, op een paar schunnige opmerkingen na. ‘Ik woon boven het Café de la paix, kom maar eens kijken, ik kan al niet wachten’.
Alleen een man uit La Reunion die tijdelijk weer in Vichy is wegens gezondheidsproblemen, praat even met me. Om zijn hand zit een windel. ‘Alcohol maakt mensen agressief. Met het Café de la paix willen de eigenaren de nadruk leggen op rust’, denkt hij. Zijn gelaat is wat verweerd, maar hij articuleert keurig en enthousiast. ‘Vichy is een tikje burgerlijk, daardoor loop je als vrouw ‘s avonds weinig risico’s’, legt hij me uit. ‘Overal hangen camera’s’ Zelf drinkt hij geen alcohol, maar iedereen in La Réunion rookt marihuana’, zegt hij. ‘Daar word je kalm van.’ Voor hij met zijn vriend naar de auto loopt, plukt hij nog een peukje uit de asbak.
