De koffer (een kerstverhaal)
Zeg nu zelf, de kans dat je op de rommelmarkt aan het begin van de lente een kerstverhaal oppikt, is zo klein als een jongen die een gouden toegangskaart vindt in een chocoladereep en zo een bezoek aan een chocoladefabriek van een excentrieke eigenaar wint.
Toch was dat wat er afgelopen jaar gebeurde op de eerste zondag van april. Het kerstverhaal, niet de chocoladereep.
************************
Er ligt nooit meer op de houten schragen dan op die eerste verkoopdag. De verkopers hebben plaats tekort. Er liggen zelfs spullen op de grond. Alsof ze op die eerste zondag van april al grote lenteschoonmaak hebben gehouden op hun zolder. Ze verkopen er hun eigen verleden. Van een oud schommelpaard, tot prentenboeken, gezelschapsspellen, tinnen schotels en gereedschap.
Een nieuwe lente, nieuwe rommel.
De voddenmarkt - dat woord gebruikte mijn vader - is maar een halve koopmarkt. Er wordt gekocht, maar nog meer gekeken. Snuisteren.
Ik snuister zoals altijd van kraampje naar kraampje. Rondkijken, ook naar het terras van het café dat om tien uur opengaat. Zit er al volk? Nog niet. Met het lentezonnetje is het er perfect om te lezen en om naar de snuisteraars te gapen.
De Nederlandse boekenverkoper spreekt me aan. Dat hij van deze en andere auteurs nieuw werk bij zich heeft. Na enkele jaren kent hij mijn smaak. En we spreken elkaar aan met de voornaam. "Dag Rudi, goedemorgen. Hoe is ie?" "Heel goed Herman. En met jou?"
Hij stalt ze voor me uit. Vijf boeken. Het is wikken en wegen. Dat laatste bijna letterlijk. Allemaal samen zijn ze te zwaar om mee te nemen. Twee van de vijf boeken gaan mee naar huis. Nee, eerst naar het terras van het café. Ik zie Rita de deuren al opendoen. Het is exact tien uur.
Elk jaar staan er nieuwe verkopers. Aan het beginpunt van de markt (om de een of andere reden begin ik altijd bij het einde, maar het einde kan ook het begin zijn), net voor de hotdogkraam, zie ik een man die ik er nog nooit heb gezien.
Terwijl de man nog wat spullen uitstalt, met zijn rug naar mij, valt mijn oog op een kleine rode koffer van pakweg 60 centimeter breed en 40 hoog.
De koffer lijkt uit de jaren '40 of '50 te komen. Geplukt uit een film over de Tweede Wereldoorlog.
"Vijf euro en de koffer is van jou Rudi”, zegt de man.
Ik heb hem in eerste instantie niet gehoord. Ik weet niet meteen waar hij het over heeft. Het lijkt alsof ik ben vergeten dat ik die kleine koffer in mijn handen heb.
Nu zag ik pas wie het is. Hendrik. Ik heb bij hem in de lagere school gezeten. Hij was enig kind thuis. In het middelbaar is hij naar een andere school gegaan en daarna weet ik dat hij naar Antwerpen is verhuisd. Dat was nog voor de brand in zijn ouderlijk huis. Zijn ouders waren thuis, maar ze hebben de brand gelukkig overleefd. Maar later niet het verdriet en de pijn. Ze hadden niets meer.
Ik zie duidelijk dat het dezelfde Hendrik is die bij mij in de lagere school zat, maar het valt me ook op dat een mens toch ontzettend verandert in de loop van een leven.
"Die koffer is voor mij wel wat waard”, zegt Hendrik. “Maar voor 5 euro heb je die. Plus een gratis verhaal. Als je dat graag wil horen natuurlijk."
"Een verhaal?"
"Jawel. Als je tijd hebt, vertel ik het je. Ik vraag mijn buurman of hij even op mijn kraam let. Als er kopers komen mag hij zelf de prijs bepalen", lacht Hendrik.
"Kunnen we ergens een koffie gaan drinken? Ik heb er behoefte aan, want ik sta hier al van 7 uur deze morgen."
"Daar, bij Rita" zeg ik. "Buiten in de zon kan al net. Ofwel binnen. Het is een bruin café.”
"Prima voor mij. Kom."
************************
"Het is eigenlijk een kerstverhaal", zegt Hendrik. We zitten aan het tafeltje bij het raam. We voelen er de warmte van de lentezon. "Al is verhaal niet het exacte woord, want het is echt gebeurd. Het is meer een gebeurtenis."
"Bwa, een verhaal mag je ook zeggen als het echt is gebeurd. We spreken toch ook over het verhaal van iemand zijn leven."
"Juist, dan is dit het verhaal van het koffertje dat naast je staat. Waar zal ik beginnen? Misschien bij de eerste keer dat ik Raf heb ontmoet. Ja, laat ons daar beginnen. Dat moet ergens begin jaren '70 zijn geweest. Bij ons thuis. Het was nog niet met Kerstmis, dat komt dadelijk."
"Wie is Raf?"
"Geduld Rudi. Laat me nu eerst van mijn koffie drinken. Dank je wel Rita."
"Ik ben de jongste van de hele familie. Ik bedoel van alle neven en nichten. ‘Onze kakkenest’, zei grootvader altijd. Hij woonde heel wat jaren bij ons in huis, nadat zijn vrouw, oma dus, was overleden. Ik was zijn kleinste kleinkind en hij kon het niet laten om het telkens te benadrukken als er iemand op bezoek kwam. Daar had ik een hekel aan. Wellicht om die 'kak' in het woord. Wist ik toen veel dat het een echt woord was, geen plat dialect. Het staat gewoon in het Groene Boekje. Dat zag ik pas veel later."
"Maar we hadden, of hebben, een grote familie. Al zijn er veel overleden."
Hij lijkt even in gedachten verzonken te zijn.
Ik reageer niet op zijn zwijgen. Ik begrijp dat hij ook heeft afgezien van de brand in zijn ouderlijk huis. Het is toch ook of je eigen jeugd in de vlammen opgaat.
"Van de broers van ons vader leeft er nog maar eentje. Nonkel Staf. Hij is er nu bijna negentig. Straks gaan we nog langs het woonzorgcentrum. En dan te denken dat ze met zes broers waren."
"We gaan verhuizen in Antwerpen. Mijn vrouw An en ik. Die ken je wellicht niet. En we willen wat spulletjes kwijt. Het leek ons een goed idee om de camionette vol te laden en nog eens naar hier te komen. Het thuisfront. We hebben ook spullen van de ouders van An bij. Die leven nog. An is nu bij hen."
Ook al heb ik daar niet naar gevraagd, toch benadrukt hij het. Onbewust wellicht. Alsof het lot hem slechtgezind is.
************************
"Maar Raf dus. Ik was de kleinste van de hele bende en met de feestdagen of met de verjaardag van grootvader kwam iedereen op bezoek. Voor mij was het natuurlijk dolle pret. Al die neven en nichten over de vloer. Sommige waren een paar jaartjes ouder, maar sommigen waren ook tien of vijftien jaar ouder. Ik denk dat ik Raf voor het eerst heb gezien toen ik zes was. Mijn nicht Hilde was er toen 19. Dat herinner ik me nog omdat ze toen ging verder studeren. Raf was de vrijer van Hilde van nonkel Fons. De oudste van de zes broers."
"Raf was een speciale gast. Hij was een paar ouder dan Hilde en hij werkte als dakwerker. Hij was een van de vrijers van mijn nichten. Die vonden me denk ik wel een schattig ventje. Ik liep zomer en winter in mijn korte broek en ik was dol op spelletjes. Voor mij was het hebben van een lief iets onbegrijpbaar. Ik zag me zo later nog niet rondlopen. Als ik er nu op terugkijk was het zo'n beetje als in de Odyssee, een huis vol vrijers. Maar die waren natuurlijk niet op ons ma uit, zoals in het verhaal van Homerus."
Hij zag dat ik op een bepaalde manier naar hem keek. “Ik heb in Antwerpen klassieke talen gestudeerd”, verduidelijkt hij. “De Ilias en de Odyssee van Homerus zijn een beetje mijn woordenboeken.”
"Maar van alle vrijers was Raf de tofste. Hij had, en nu komen we tot een belangrijk aspect van het verhaal, een opvallende hobby. Afijn, hobby. Meer een kunst. Ik weet niet meer wanneer hij dat kunstje voor het eerst gedaan heeft. Wellicht tijdens een gezamenlijk spelletje verstoppertje. Iedereen was gevonden, maar Raf bleek onvindbaar. Het heeft een uur geduurd en toen zag een neef hem op het dak van de schuur liggen. De schuur naast het kippenhok. Vol rommel, oud gereedschap maar ook met een gasfornuis waar ons vader de aardappels kookte voor zijn vethaantjes."
"Omdat het dak wat naar achter helde, zagen we hem niet. Hij lag helemaal achteraan op het dak."
"Dat spelletje werd bij het volgende familiefeest een variant op het klassieke verstoppertje. We gaven Raf de kans om zich te verstoppen en dan moesten wij hem overal vinden. Hij klom overal op. Op een keer zat hij in de kersenboom van de buurman. Terwijl wij ons daar niet waagden, want zijn Duitse herdershond blafte onze oren van ons hoofd als we er onze bal moesten halen, die vaak over de wal verdween tijdens het voetballen. Hoe hij die stil gekregen heeft heb ik nooit begrepen."
"Maar zijn strafste truc moest nog komen. Het was met nieuwjaar. Dat herinner ik me nog goed. Zelfs het jaar weet ik nog. Het was 1978. Dan kwam altijd dezelfde traiteur langs en die was dat jaar te laat, zodat we ook later aan tafel konden. Een drama, want we wilden natuurlijk ons spel spelen. Op zoek naar Raf. We waren benieuwd wat hij dat jaar uit zijn hoed zou toveren."
"Het werd zijn meesterwerk. Dat kan je wel zeggen."
Hij verstaat duidelijk de kunst van het verhalen vertellen. Een stukje van de apotheose meegeven zodat de luisteraar een en al oor is. Een meesterwerk, dat moet een straffe stoot zijn.
"Een stukje van de spanning was natuurlijk altijd dat het donker was tijdens de zoektochten naar Raf. Gewapend met zaklampen trokken we naar buiten. Raf had zoals altijd 15 minuten gekregen om zich vlakbij te verstoppen. Hij moest normaal aan het huis blijven, maar de kersenboom van de buurman hadden we ooit door de vingers gezien."
"Exact vijftien minuten later trokken we naar buiten. We hadden de groepjes vooraf ingedeeld. Maar je kan het wellicht al raden. Na een half uur hadden we hem nog niet gevonden. Iemand van de nichten was binnen al iets gaan zeggen, zodat er al enkele tantes naar buiten kwamen."
"Na nog een half uur bracht er lichte paniek uit. Vooral bij nicht Hilde. Ze begon hem al te roepen. Toen kwamen de nonkels ook kijken. Ik denk dat de hele straat het hoorde."
Na anderhalf uur zoeken was de pret er voor iedereen af. We besloten naar binnen te gaan want moeder had al geroepen dat de koninginnenhapjes koud werden."
"Jij nog een koffie?", onderbreekt hij het verhaal. "Twee koffies nog graag Rita. We hebben ze nodig", lacht hij.
************************
"Was dit nu die straffe truc? Hij werd niet gevonden? Maar waar zat hij dan?"
"Wacht, ik ga het je vertellen. Maar eerst wil ik je zeggen dat ik hem na die straffe truc niet meer heb gezien. Tot Kerstmis vorig jaar. Niet lang na dat nieuwjaarsfeest met de familie, waarbij hij onvindbaar was, is het uitgeraakt met Hilde. Of dat voorval er iets mee te maken had, weet ik niet. Maar Hilde is ondertussen getrouwd met een andere man en ze heeft twee kinderen."
"Maar terug naar nieuwjaar 1978. Iedereen was 's avonds naar huis. Zonder Raf gevonden te hebben. De dag erna kwam de apotheose. Moeder was zoals gewoonlijk vroeg in de weer. Ik lag nog in bed, na te denken over de avond voordien. Waar zat hij? Ik wist het snel daarna."
Om de spanning nog wat op te drijven neemt hij eerst een slok van de verse koffie die Rita voor hem neerzet.
"Moeder liep naar de kelder en ik denk niet dat ik ooit zo'n harde gil heb gehoord. Ik ben ook nooit zo snel naar beneden gelopen. Het was geen gil van 'er zit een muis in de kelder' maar veel erger. Meteen daarna was er een stem die ik uit de duizenden herkende. Ik had die stem de hele nacht gehoord. Gedroomd van de verstopplaats van Raf. Hij vertelde ons, in mijn droom, waar hij gezeten had.
"Ik ben het maar tante Anna", hoorde ik Raf in de kelder vertellen. Ik stond bovenaan de trap te luisteren.
"Het bleek achteraf dat hij op de grond lag te slapen. Op een dekentje en met een dekentje over zich. Die lagen nog in de rekken. Omdat ons moeder zo geschrokken was, hebben we die dag niet meer gevraagd hoe hij dat gelapt. Hij vertrok meteen naar huis, na zich uitgebreid geëxcuseerd te hebben bij ons moeder."
"Hoe bedoel je? Hoe hij dat had gelapt?", zeg ik. "Hij had zich toch duidelijk in de kelder verstopt."
"Nee, zeker niet. Want wij waren zelf al tijdens onze zoektocht in de kelder gaan kijken. Hij moest op de een of andere manier naar binnen zijn geslopen."
"Maar dan heb je nooit geweten hoe hij dat heeft gedaan?"
"Jawel, ik zei het toch daarnet. Het antwoord kwam met Kerstmis vorig jaar. Ik heb Raf na dat nieuwjaarsfeest in 1978 niet meer gezien. Dat zei ik al, het was uit tussen Hilde en Raf. Ik weet niet wat hij al die jaren heeft gedaan. Waar hij heeft gewoond of gewerkt. Tot ik hem met Kerstmis vorig jaar tegenkwam in Antwerpen."
"Toevallig?"
"Tja, dat weet ik dus niet. Het leek alsof hij naar mij op zoek was. Want raad eens wat hij bij zich had."
Hoe kan ik dat nu weten, dacht ik. Maar toen hij naar het voorwerp op de grond keek, wist ik het.
“Deze rode koffer?”
“Absoluut."
************************
“Ik zat met An een koffie te drinken in een van die hippe koffiebars in de stad. We zaten aan het raam en keken uit over het plein. Tot ik plots iemand zie voorbijkomen met een koffer in zijn hand. Deze rode koffer. Het leek wel alsof hij uit een film over de Tweede Wereldoorlog was geplukt.”
“Daar deed de koffer me ook al aan denken”, zeg ik.
“Maar ik had helemaal niet gezien dat het Raf was. Het was zoveel jaren geleden. Een mens verandert toch wel in al die jaren.”
Exact wat ik dacht toen ik Hendrik op de markt zag, een uurtje geleden.
“Het was pas na de derde keer dat hij voorbij wandelde, dat hij me aan iemand deed denken. In de jaren ’70 had hij blonde lokken, echt een knappe gast. Nu was hij bijna kaal. Wat wil je, na bijna vijftig jaar schiet er van jonge gasten niet veel meer over”, lacht hij. “Ook niet van ons Rudi.”
"Net toen ik de link legde met 1978, kwam hij naar binnen en stapte meteen op ons af. Alsof hij nog perfect wist wie ik was.”
"Misschien heeft hij je al die jaren op de een of andere manier gevolgd?”
“Dat kan ja. Hij wist alleszins meteen wie ik was en hij – dat zei ik al – was precies naar mij op zoek. Hij zette zich meteen bij ons aan tafel. Geen vraag of het mocht, geen handjes geschud. Niets van dat. Het was meteen van ‘Dag Hendrik, ik heb iets voor jou'."
"Maar wacht eens even Raf, zei ik meteen, je bent me nog een verhaal verschuldigd. Hoe ben jij met de eindejaarsfeesten van 1978 in de kelder geraakt? Hoe ben je iedereen gepasseerd? We zijn zelfs nog gaan kijken in de kelder.”
“Ik had me eerst op het dak verstopt”, vertelde Raf in het koffiecafé. “Achter die dakkapel van jullie. Maar dat was eerlijk gezegd een beetje saai. Want jullie hadden de zoektocht naar mij al opgegeven. Ik ben toen wat met de antenne op jullie dak gaan schudden, in de hoop dat iedereen dan naar de living zou vertrekken om te kijken wat er met de tv aan de hand was.”
“En ja hoor, dat klopte helemaal”, zegt Hendrik. “Dat herinner ik me nog van 1978. Op een gegeven moment begon de tv heel raar te doen. Opa was natuurlijk ongerust, want als hij geen tv had, kon hij ook niet naar het nieuws kijken. Zelfs ons ma is vanuit de keuken komen kijken wat er aan de hand was. Met al die commotie is hij stiekem de keuken in geslopen en vervolgens naar de kelder.”
Hendrik is duidelijk wat vermoeid van het vertellen. Alsof er heel wat herinneringen dichterbij komen, dat gevoel geeft hij me. Ik ben natuurlijk benieuwd naar het vervolg, het verhaal van die rode koffer en het waarom van die koffer. Vooraleer ik Hendrik laat verdergaan met zijn verhaal, bestellen we eerst nog iets om te drinken.
“En toen gaf hij me meteen deze rode koffer”, gaat hij verder, na eerst van zijn trappist te hebben gedronken. “Voor het overige is er toen niet zo veel gebeurd. Hij heeft nog een koffie gedronken en hij heeft ons nog een fijne Kerstmis gewenst. Natuurlijk had ik gevraagd wat de bedoeling van die koffer was, waarom ik die van hem kreeg, maar hij bleef daar allemaal heel mysterieus over.”
“En wat zat er dan in de koffer?”, vraag ik meteen. “Of het was het gewoon een lege koffer?”
“Ja, dat is nu net het mooie van het verhaal. En daarmee komen we tot de apotheose van het verhaal. Odysseus die terug thuis komt van zijn lange reis.”
Ik kijk hem niet begrijpend aan.
“Ik ga je niet vervelen met die verhalen uit de Griekse mythologie”, zegt Hendrik. “Maar na zijn lange reis was Odysseus gelukkig om terug zijn vrouw en zijn familie te zien. Met die koffer is me iets gelijkaardigs overkomen.”
Mijn blik is opnieuw niet begrijpend. Ik zit er werkelijk met mijn mond open.
“Wacht, ik vertel je alles. Maar het is niet meer zoveel. Raf is vertrokken uit het koffiecafé. We mochten de koffer pas opendoen als hij was vertrokken. Dat had hij nog gezegd. Maar wat bleek? We kregen de koffer niet open. Het was met een sleuteltje. Tja. An en ik dus met die koffer naar huis. Helemaal verbaasd. Want ik had An dat hele verhaal nog moeten vertellen van onze familie, nicht Hilde en Raf die zich overal verstopte. Het gaf me een soort van warm kerstgevoel, dat ik dat allemaal nog eens mocht vertellen."
"Een tijdje later komen we thuis en An gaat nog even naar de brievenbus, om te kijken of er nog kerstkaarten inzitten. Ze komt roepend terug in de woonkamer. Er zaten geen kerstkaarten in, maar wel een envelop met daarin een briefje en een sleuteltje. Het briefje was van Raf en het sleuteltje paste op de koffer.”
Mijn mond staat nog altijd een beetje open van verbazing.
Hendrik drinkt de rest van zijn trappist uit en gaat verder.
“Ik zal je ongeveer vertellen wat er op het briefje stond. Hij schreef dat hij die nacht in de kelder van ons huis ontzettend goed had geslapen. Hij had ergens twee dekentjes gevonden. Het was wel koud, maar hij was pas wakker geworden toen ons moeder naar de kelder kwam. Hij had die nacht iets gevonden in de kelder, schreef hij nog, en dat had hij in zijn jaszak gestoken. Met de bedoeling om het me ’s morgens te geven. Maar dat was hij vergeten en hij had het pas na enkele maanden teruggevonden in zijn jas en toen was het al uit met Hilde.”
“En?”, zeg ik. “Wat was het dan?”
“An en ik deden met het sleuteltje de koffer open en er zat maar één ding in. Het was een foto. Op de foto staan ons vader, ons moeder, opa en ik, voor de garage van ons huis. Afgaand op mijn leeftijd, moet het ongeveer in het jaar zijn geweest dat hij bij ons is komen wonen. Het was een mooie foto met mij in de armen van opa, aan wie ik warme herinneringen heb, en mijn ouders, die er ook al niet meer zijn.”
“De foto was mij totaal onbekend. Ik heb mijn geheugen al gepijnigd, maar ik weet er niks meer van. En waarom die foto in de kelder lag, is me helemaal een raadsel. Maar je begrijpt dat ik totaal ontdaan was toen ik de foto zag. Ik heb werkelijk geen foto’s van vroeger. Die zijn allemaal in de brand gebleven. Alle albums zijn in de vlammen opgegaan."
“Maar hij had je die foto toch ook gewoon kunnen geven”, zeg ik. “Waarom het mysterie met die koffer?”
“Tja, dat weet ik ook niet. Hij is toch altijd die 'verstopper' gebleven denk ik. Ik heb Raf sinds Kerstmis ook niet meer gezien. Dat moet ook niet meteen. Het is goed zo. Ik koester die foto als het meest waardevolle wat ik heb, naast An natuurlijk”, lacht hij.
“En het voelt toch alsof ik na al die jaren een beetje thuiskom, nu ik die foto heb. Dat bedoelde ik daarnet. Het is maar een foto, maar het voelt toch als een hereniging met mijn familie.”
************************
Na die laatste woorden van Hendrik was er al heel wat tijd gepasseerd in het café van Rita. Hendrik vertelde nog waarom hij die koffer niet meer nodig had. “Daar heb ik geen herinneringen aan. Aan die foto wel. Raf heeft die koffer wellicht gebruikt om het wat spannend te maken, afijn, dat vermoed ik. Daarom verkoop ik die. Je mag hem gratis hebben. Misschien kan je er nog iets mee doen.”
(einde)
